wymowa r | ćwiczenia narządów mowy | ćwiczenia oddechowe | głoski szumiące | głoski K G | słuch fonematyczny

 

GŁOSKI SZUMIĄCE

Głoski sz, ż, cz, dż nalężą do tzw. głosek szumiących i są jedymi z najtrudniejszych pod względem artykulacyjnym. Podczas wymawiania sz oraz ż przód języka musi przybliżyć się do dziąseł  za górnymi zębami i jednocześnie musi się w tym miejscu wytworzyć szczelina. Natomiast podczas artykulacji głosek cz, dż następuje chwilowe zwarcie przodu języka z górnymi dziąsłami. Dzieci często zastępują te trudne głoski, głoskami łatwiejszymi o podobnym miejscu artykulacji, zwykle najpierw są to głoski ś, ż, ć, dź, a poźniej s, z, c, dz. Dzieje sie tak dlatego, że dziecko nie potrafi jeszcze precyzyjnie wykonać pewnych ruchów artykulacyjnych. Zwykle dziecku trudność sprawia uniesienie języka do wałka dziąsłowego, co może być związane z małą elastycznością wędzidełka podjęzykowego.

Bardzo ważne jest to, aby dziecko wymawiając głoski sz, ż, cz, dż oraz s, z, c, dz nie wystawiało koniuszka języka między zęby, gdyż może się to przerodzić w wadę wymowy-seplenienie międzyzębowe, a także aby nie kierowało wydychanego strumienia powietrza na bok -  może się to przekształcić w seplenienie boczne.

Aby pomóc dziecku w opanowaniu tych głosek należy jak najczęściej proponować mu zabawy i ćwiczenia mające na celu usprawnienie motoryki narządów mowy(warg, języka) oraz ćwiczenia oddechowe.

Wywołanie jednej głoski z szeregu głosek szumiących znacznie ułatwia wywoływanie następnych.

Aby prawidłowo wymówić głoskę "sz" muszą być spełnione trzy warunki:
1.język dotyka wałeczka dziąsłowego za górnymi zębami
2.usta są zaokrąglone jak przy wymawianiu głoski "u"
3.zęby lekko złączone, nie zaciśnięte

Oto kilka przykładów ćwiczeń pomagających w wywołaniu głosek szumiących:

I Ćwiczenia języka

• Dotykamy palcem lub zimną łyżeczką podniebienia tuż za górnymi zębami, nazywając je "zaczarowanym miejscem", "parkingiem" itp.. w którym język (krasnoludek, samochód) powinien przebywać, gdy mamy zamkniętą buzię;

• Przytrzymywanie czubkiem języka przy podniebieniu rodzynek, pastylek pudrowych, cukierków halls (z wgłębieniem w środku) itp.;

• Zlizywanie nutelli, mleka w proszku itp. z podniebienia przy szeroko otwartych ustach;

• Język malarzem – dzieci naśladują malarza, który pędzlem maluje obrazy. Język to pędzel. Dzieci czubkiem języka naśladują malowanie różnych wzorów:
  kropek, kółek, linii, kwadratów, trójkątów. Za każdym razem moczą pędzel w farbie (dotykanie czubkiem języka wałka dziąsłowego, malują wzór, płuczą pędzel (oblizywanie językiem dolnych dziąseł od wewnętrznej strony);

• Karuzela - dzieci bardzo lubią kręcić się w koło, twój język także. Włóż język między wa rgi a dziąsła i zakręć nim raz w prawą, raz w lewą stronę;

• Słoń - ma długą trąbę i potrafi nią wszędzie dosięgnąć. Ciekawe czy potrafisz dosięgnąć językiem do ostatniego zęba na górze i na dole, z prawej i lewej strony;

• Wahadełko – kierowanie czubka języka w kąciki ust;

• Młotek - wbijamy gwoździe w ścianę. Spróbuj zamienić język w młotek i uderzaj o dziąsła tuż za górnymi zębami, naśladując wbijanie gwoździa;

• Wysuwamy język na brodę, zwijamy w „łyżeczkę” i chowamy do buzi;

• Masaż języka –wysuwanie i cofanie języka przez lekko zwart zęby;

• Schodki – czubek języka dotyka górnych jedynek, górnej wargi, a następnie nosa (buzia otwarta);

• Masaż podniebienia – język jest masażystą i masuje podniebienie od zębów w stronę gardła i z powrotem;

• Naśladowanie różnych zwierząt:
  - ”krokodyl” – szerokie otwieranie buzi, wysuwanie żuchwy do przodu, naśladowanie „kłapania paszczą  „krowa” – naśladowanie przeżuwania trawy,
  - „zły pies” – zagryzanie górnymi siekaczami dolnej wargi, udawanie warczenia psa,
  - „wyjący pies” – naśladowanie wycia psa do księżyca (a-u, a-u),
  - „konik” – kląskanie czubkiem języka o wałek dziąsłowy,
  - „kameleon” – jak najdłuższe wysuwanie języka i chowanie go do buzi,
  - „żabki” – robienie z buzi dużego balonu, naciskanie lekko paluszkami na policzki, stopniowe wypuszczanie powietrza,
  - „króliczek” – próby utrzymywania kredki między górną wargą a nosem.

II Ćwiczenia warg

• Chcemy pocałować mame, ale ona jest daleko – posyłamy całuski;

• Balonik - nadymanie policzków, usta ściągnięte (dla urozmaicenia bawimy się w baloniki, które "pękają" przekłute palcami);

• Zmęczony konik - parskanie wargami;

• Kto silniejszy? - napinanie warg w pozycji rozciągniętej. Dwie osoby siedzące naprzeciw siebie trzymają ustami kartkę papieru i każdy ciągnie w swoją stronę. Uwaga - dajmy dziecku szansę wygrania zawodów;

• Świnka - wysuwanie obu warg do przodu, udając ryjek świnki;

• Wąsy - wysuwanie warg jak przy wymawianiu u, położenie na górnej wardze słomki lub ołówka i próby jak najdłuższego utrzymania;

• Drzwi do domu - buzia to domek krasnoludka, a wargi to drzwi do domku. Pokaż jak wargi ściągnięte do przodu, otwierają się i zamykają;

• Straż pożarna - wyraźne wymawianie samogłosek w pa rach: e o, i u, a u

III Wywoływanie  i utrwalanie głosek

• Podczas wymawiania głosek sz, ż, cz, dż robimy z buzi dzóbek, można przytrzymac kąciki ust palcami;

• Zabawa "Ciepło - zimno" -  na zmianę mówimy  sz - s z dłonią dziecka przy swoich ustach. Dziecko odczuwa ciepło przy wymawianiu głoski sz, a zimno przy głosce s.

• Podczas wymawiania głosek sz, ż, cz, dż robimy z buzi dzóbek, można przytrzymac kąciki ust palcami;

• "Co szumi?”"– wypowiadamy zdania, a dziecko wybrzmiewa głoskę sz
   

Szumi morze – szszsz...
Szumi wiatr – szszsz...
Szumi woda – szszsz...
Szumi las – szszsz...
Szumią drzewa – szszsz...
Szumią liście – szszsz...

Szumię ja – szszsz...
Szumisz ty – szszsz...
Szumi mama – szszsz...
Szumi tata – szszsz
Szumi miś – szszsz...

• Zabawa fabularyzowana "Król wiatrów":
  Za siedmioma lasami, za siedmioma rzekami na ogromnej górze mieszka Król Wiatrów. Wiosną wiatr zlatuje z góry i głośno szumi szszsz budząc zwierzęta ze snu zimowego. Z kolei w sadzie szumi łagodnie szszsz, by nie postrącać płatków z kwitnących drzew. Latem najczęściej leży w hamaku rozwieszonym wśród drzew, które szumią cichutko szszsz. Obserwuje bawiące się dzieci. Gdy nad placem zabaw zbierają się chmury mocno szumi szszsz, by je rozpędzić. Kiedy słońce mocno świeci i dzieciom jest bardzo gorąco, wtedy szumi lekko szszsz. Jesienią zaś przegania czarne, listopadowe chmury, szumiąc groźnie szszsz. Zagląda przy tym do okien, by zobaczyć jak bawią się dzieci w domach i przedszkolach. Stuka w okienka i szumi łagodnie szszsz, aby dzieci wpuściły go do środka. Lecz dzieci wołają: - wietrzyku psotniku masz chmurki przegonić szszsz, utulić sarenki w lesie szszsz, kałuże osuszyć szszsz i liście posprzątać szszsz, bez ciebie cóż zrobi jesień? Gdy przychodzi mroźna, sroga zima wiatr hula po świecie najwięcej i głośno woła szszsz

• Szedł po drodze Szymek
  do szkoły się uczyć
  i tak wciąż powtarzał

szu – szu, szo – szo, sza – sza,
szy – szy, sze – sze.
Taki mały Szymek,
co uczyć się chciał.
 

Szymek może powtarzać różne sylaby, w których sz jest na początku, w środku lub na końcu sylaby, np.sza – asza – asz. Dzieciom łatwiej jest powtarzać ćwiczoną głoskę, gdy jest ona połączona ze spółgłoską, np. szfa, szcha, szka, szla, szła, szma, szna, szpa, szta.
Codziennie można powtarzać inną sylabę, w różnych kombinacjach, np. sza – asz, sza – asza, szpa – aszpa.

  Bohaterem wierszyka może też być Czarek, Żanetka czy Dżim, którzy powtarzają sylaby zawierające głoski, od których zaczynają sie ich imiona –czu-czu, czo-czo, żu-żu, żo-żo, dżu-dżu, dżo-dżo.
Powtarzanie sylab można połączyć z wykonywaniem rytmicznych ruchów naprzemiennych, np. dotykać na zmianę prawą ręką do lewego, a lewą do prawego kolana, ramienia, pięty, ucha, łokciem kolana, dotykać kolejno palcem jednej ręki do palców drugiej ręki. (jedno dotknięcie na jedną sylabę), klaskać na przemian w dłonie (siedząc naprzeciw mamy, kolegi). Ćwiczenia te nie tylko poprawią koordynację ruchową, ale sprawią, że dziecko chętniej będzie powtarzać sylaby, bowiem prawidłową wymowę pomogą utrwalić wielokrotne powtórzenia. Lepiej ćwiczyć krótko, a częściej – koniecznie trzeba uwzględnić możliwości dziecka i dbać o to, aby się nie zniechęciło.

• Piosenka pt. Wesołe nutki:


"Sza sza sza śpiewają dzieci
sza sza sza śpiewam ja sam" (śpiewając zmieniamy samogłoski: o, e, u, i, y, ą, ę)

Zamiast śpiewać sza-sza itp. możemy śpiewać cza-cza, ża-ża lub dża-dża;

 

• Wśród obrazków wyszukujemy i nazywamy te zaczynające się na sz, cz, ż lub dż np. szczotka, sznurek, szalik, szałas, szachy, szklanka, szufelka, szafa, szpilka

czapka, czekolada, czajnik, czarodziej

dżem,dżdżownica,

żyrafa, żaba, rzeka, żółw,

 

• Jakie wyrazy powstaną po wstawieniu "sz"?
  ...pilka ...um gru...ka
  ...nur mu...elka ze...yt
  ko...yk su...a ...koła
  pta...ek my...ka mu...ka
  ka...el wie...ak ...y...ka

 

• Teksty do ćwiczeń:

szafa, szachy, szachownica, szalik, szata, szatnia, szarlotka, szopa, szum, szuflada, szef, szept, szelki, szeryf, szept, szyja, szyba, szyna, szydło, szkoła, szklanka, sznurek, szpilka, szpak, szpital, szpulka, sztuka,
kasza, daszek, paluszek, nosze, puszka, poduszka, kasztan, ptaszek, koszyk, koszula, uszy, wieszak, kalosze, kieszeń, muszla, poszewka, wierszyk, lepszy, biszkopt, gruszka, Warszawa, muszka, proszek, groszek
kosz, mysz, kalosz, klosz, listonosz, tusz, kapelusz, pióropusz, gulasz, marsz, dorsz, szyszka, grosz, plusz, afisz, arkusz, bambosz, Mateusz, Mariusz, Łukasz

szkolna szatnia, szara myszka szklany klosz
pluszowy kapelusz blaszana puszka puszka groszku
kosztowny naszyjnik puszysty szalik koszyk szpinaku
pszenna kasza koszyk kasztanów szpitalne nosze

Myszka
Łepek z uszami wytnę z kasztana,
Na brzuszek wezmę szyszkę.
Ogonek i łapki będą wełniane
i do zabawy zrobię myszkę.

Przyszła myszka do szewca i prosi:
uszyj mi puszyste bambosze
takie, jak teraz się nosi.
Zerknął szewc na myszkę radosny
i rzekł: Mam, dużo roboty,
zaczekaj do przyszłej wiosny.

Łakomczuszek
Raz do brzuszka łakomczuszka
wpadła gruszka, dwa jabłuszka,
miód z garnuszka,
z barszczem uszka
i bigosu cała puszka.
Oj, uważaj łakomczuszku,
straszny tłok jest w twoim brzuszku!
Od Warszawy do Koluszek
tyś największy łakomczuszek.